Metoda Vojty

Profesor Vaclav Vojta pracował nad rozpoznaniem i konsekwencjami uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego u bardzo małych dzieci. Doświadczenia z pracy z dziećmi z mózgowym porażeniem dziecięcym zaowocowały znalezieniem metody normalizującej nieprawidłowe napięcie mięśniowe. Stosował różne metody działania, co doprowadziło do powstania koncepcji terapeutatycznej zwanej „metodą Vojty”.


Na postawie własnych obserwacji i wiedzy neurofizjologicznej zaproponował nowatorski sposób myślenia o dziecku z uszkodzonym układem nerwowym. Metoda Vojty to zarówno metoda diagnozowania funkcji układu nerwowego już u noworodków, jak również metoda rehabilitacji. Vojta rozpoczął pracę lekarza w 1952 roku w ośrodku dla dzieci dotkniętych mózgowym porażeniem dziecięcym, gdzie miał okazję obserwować zachowania dzieci.

Opisał wzorce ruchu pojawiające się kolejno w pierwszym roku życia u rozwijających się prawidłowo zdrowych dzieci i porównał je z elementami zachowań ruchowych charakterystycznych dla dzieci z zaburzeniami rozwoju.
Tak powstała kinezjologia, nauka o wzorcach ruchu, którą Vojta zastosował do oceny stanu neurorozwojowego noworodków i niemowląt. Vojta zauważył, że noworodek ma od pierwszych dni życia umiejętność kontroli postawy, czyli automatycznej kontroli własnego ciała. W trakcje rozwoju pojawiają się nowe zachowania spontanicznej motoryki oraz zmienia się, wraz z wiekiem i stopniem dojrzałości układu nerwowego, sposób reagowania na zmianę ułożenia ciała w przestrzeni.

Jakość automatycznej kontroli postawy zależy od sprawności struktur i ośrodków nerwowych, a także łączących je dróg oraz od informacji dostarczanych podczas zmiany położenia ciała w przestrzeni z organów wewnętrznych, a także odbieranych przez zmysły (wzrok, dotyk, propriocepcja). Wychylenia ciała rejestrowane są także przez układ przedsionkowy ucha wewnętrznego, wrażliwy na różnice przyspieszenia i zmiany położenia głowy w trzech płaszczyznach (czołowej, strzałkowej i poprzecznej). Jeśli wszystkie organy i zmysły pracują prawidłowo, niemowlę zachowuje się zgodnie z normą. Jeśli doszło do niedotlenienia mózgu i przerwania drogi rozwojowej, dziecko nie umie reagować prawidłowo.
Umiejętność automatycznej reakcji na zmianę położenia ciała w przestrzeni została przez Vojtę nazwana reaktywnością posturalną. Ontogeneza motoryczna (program rozwoju ruchowego) i ontogeneza posturalna (program rozwoju umiejętności kontroli postawy ciała) – jest ścisły związek między sprawnością ruchową, a umiejętnością reagowania na zmiany położenia ciała.
Badanie neurorozwojowe niemowląt według Vojty opiera się na trzech elementach:
1. Doskonałej znajomości prawidłowego rozwoju i oceny motoryki spontanicznej niemowlęcia w leżeniu przodem (na brzuchu) i tyłem (na plecach).
2. Ocenie reaktywności posturalnej, to jest zdolności do automatycznej kontroli ciała w przestrzeni.
3. Ocenie wybranych odruchów pierwotnych.

Metoda odruchowej lokomocji według Vojty Prof. Vojta odkrył odruchową lokomocję, czyli odruchowe reakcje przemieszczania się do przodu. Zauważył, że jest w stanie wywoływać nieświadome, powtarzające się reakcje ruchowe tułowia i kończyn jako odpowiedź na konkretne bodźce stosowane w określonych pozycjach ciała, a wszelkie wzorce ruchowe mają cechy lokomocji. Vojta stwierdził, że chodzi o wrodzone wzorce ruchowe. Jeśli udało się wywołać regularne pojawianie się takich wzorców, to u dzieci z zaburzeniami ośrodkowego układu nerwowego jest funkcjonalna blokada rozwoju ruchowego.
Terapeuta nie uczy, nie ćwiczy, ani nie trenuje normalnych procesów ruchowych (chwytanie, wstawanie, chodzenie), lecz pobudza do aktywności mózg i jego wrodzone, zakodowane wzorce ruchowe. Wymusza przetransportowanie aktywności do mięśni tułowia i kończyn i wyzwolenie ich w formie ruchu. Metoda bazuje na tzw. odruchowej lokomocji i jeśli będzie się wyzwalać ją terapeutycznie, umożliwi ona dzieciom z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego i układu mięśniowo-szkieletowego normalne funkcjonowanie podstawowych wrodzonych wzorców.

Aby to osiągnąć terapeuta stosuje w pozycji na plecach, na brzuchu i na boku ucisk na określone strefy ciała, co wyzwala u pacjenta odruchowe kompleksy ruchowe: odruchowe pełzanie i odruchowy obrót. Zawierają one wszystkie elementy charaktery-styczne dla sposobu poruszania się człowieka.

Metoda Volty może być stosowana od chwili narodzin, ponieważ u noworodków centralny układ nerwowy może się łatwo formować, a drogi nerwowe, choć zablokowane, są nadal dostępne i wzorce zastępcze (nieprawidłowe) nie utrwaliły się.

Odruchowe pełzanie jest procesem ruchowym, w którym pojawiają się najistotniejsze cechy lokomocji: sterowanie postawą, mechanizmy podporowo-wyprostne jako przeciwdziałanie sile ciężkości i celowe ruchy kroczenia nóg i ramion. Pozycją wyjściową jest pozycja na brzuchy, głowa na boku leży na podłożu.

Odruchowy obrót rozpoczyna się w pozycji na plecach, przez pozycję na boku i kończy raczkowaniem.

Pierwsza faza rozpoczyna się w ułożeniu na plecach. Ramiona i nogi są luźno wyprostowane. Przez drażnienie strefy piersiowej w przestrzeni międzyżebrowej (między 7 i 8 żebrem) osiągany jest obrót w bok. Reakcją jest prostowanie kręgosłupa, zgięcie nóg w stawach i ich utrzymanie w górze aktywnie przeciwko sile ciążenia, przygotowanie rąk do przyszłej funkcji podpierającej, ruchy gałek ocznych do boku, pojawienie się odruchów przełykania, pogłębienie oddechu i skoordynowana i zróżnicowana aktywacja mięśni brzucha.